Müsibəti-Fəxrəddin (Vəzirov)
Çox qısa xülasə
Azərbaycan, bəy evi, ehtimal ki, XIX əsrin sonu. İki bəy ailəsi arasında illərdir qanlı düşmənçilik vardı. Rüstəm bəy oğlunu öldürən düşmənini öldürtmüş, onun qızını zorla kiçik oğluna almışdı.
İndi o, Almaniyada oxuyub qayıtmış düşmən oğlu Fəxrəddin bəydən də qisas almağa and içmişdi.
Fəxrəddin kəndlilər üçün məktəb və xəstəxana açmış, düşmənçiliyi bitirmək istəyirdi. O, Rüstəm bəyin qızı Səadət xanımı sevirdi.
Səadət atasının gecə hücumu planını öyrənib dayəni gizlicə Fəxrəddinə göndərdi və ondan vilayətdən getməsini istədi. Fəxrəddin sevgilisindən və işlərindən ayrılmadı.
Gecə toqquşmasında Rüstəm bəyin qan tökülməsinə qarşı çıxan oğlu ölümcül yaralanıb öldü. Peşman ata özünü günahlandırdı, oğlunun sadiq nökəri isə qisas almağa and içdi.
Nökər bağçada gizlənib Fəxrəddini vurdu. Ölüm ayağında Fəxrəddin məktəbi və xəstəxananı qorumağı, düşməni bağışlamağı, daha qan tökməməyi vəsiyyət etdi. Səadət ömrü boyu onun yasını saxlayacağına söz verdi və cəsədini qucaqlayıb huşunu itirdi. Görünməz bir səs mərsiyə oxudu:
Va həsrəta qoydu fələk binəva səni; Aləmdə dərd çəkməyə gördü rəva səni. Dünya evində olmadı bir yaxşı gün nəsib, Övrətlər içrə eylədi bəxtiqara səni.
Məclislər üzrə ətraflı xülasə
Məclis başlıqları şərtidir.
1-ci məclis. Rüstəm bəyin qisas planı və Hürünün gizli xəbərdarlığı
Azərbaycanda, bir bəy evinin Avropa üslubunda bəzədilmiş otağında Rüstəm bəy axşam düşməmiş tək oturub keçmiş əməllərini xatırlayırdı.
O, düşmənlərinin evlərini dağıtdığını, yandırdığını, oğlunu öldürmüş bəyi öldürtdüyünü yada saldı. Həmin bəyin qızını zorla öz oğluna almış, qardaşlarını vilayətdən uzaqlaşdırmışdı. İndi düşməninin xaricdən qayıtmış oğlunu da öldürmək istəyirdi. Silahlı iki nökərini çağıraraq onları yeni qisas üçün hazırladı.
Nökərlər hədəf seçilən Fəxrəddin bəyin mülayim adam olduğunu, kəndlilər üçün məktəb və xəstəxana açdığını, həkim və mama gətirdiyini söyləsələr də, Rüstəm bəy qərarından dönmədi.
Nökərlər əvvəlki ağalarının öldüyü gecə içdikləri qisas andını təzələdilər. Rüstəm bəy onlara susub göstəriş gözləməyi tapşırdı. Sonra qisasdan boyun qaçıran oğlu Mahmud bəyi yanına çağırdı.
Atası ondan arvadı Gülbahar xanımı, yəni düşmən ailədən zorla gətirdiyi gəlinini evdən göndərməyi istədi.
Mahmud atasına yalvardı, Fəxrəddinin əvvəlki qətl vaxtı burada olmadığını söylədi. Rüstəm bəy onu arvadının təsirinə düşməkdə qınayıb qovdu. Mahmud bu yolun öz evlərinə fəlakət gətirəcəyini dedi. Atası isə gecə silahlılarla düşmən evini və ot tayalarını yandırmağı, çölə qaçanları güllələməyi planlaşdırdı. Gülbahar bunları eşidib ağladı.
O, yanına gələn baldızı Səadət xanıma qardaşlarının başı üzərindəki təhlükəni xəbər verdi.
Gülbahar Almaniyadan qayıdan qardaşını hələ görmədiyini dedi. Səadət ağlamaqdansa çıxış yolu axtarmağı lazım bildi və Fəxrəddini böyütmüş dayə Hürü nənəni çağırdı.
Hürü hamı yatandan sonra kişi paltarında xəbər aparmağa razılaşdı. Səadət başqa bir bəyin də hücuma çağırılacağını yalnız Fəxrəddinə deməyi tapşırdı. Beş il gözlədiyi sevgilisindən sağ qalmaq üçün getməsini, əvvəl isə onunla görüşməsini istədi. Gələn Mahmud qadınları sakitləşdirib söz verdi:
Əvvəla, mən qoymaram bir kəs o qapıya getsin. Hərgah mənim sözümə baxmayıb getsələr, mən özüm də gedərəm, o qəsdlə ki, qoymayım bir adama zərər yetişə. Dürüst arxayın ol, vəssalam.
2-ci məclis. Fəxrəddinin barışıq arzusu və getməkdən imtinası
Gecə Fəxrəddin evində şam işığında təsərrüfat dəftərlərinə baxırdı. Üç-dörd ildən sonra bağın gəliri ilə məktəbin və xəstəxananın xərclərini ödəməyi, özü də bağda və məktəbdə işləməyi düşünürdü. Xidmətçisindən həkimlə müəllimin vəziyyətini soruşdu, onların razı qaldığını öyrəndi. Gətirilmiş iki araba üzüm çubuğunu səhər əkməyi, lazım gəlsə fəhlələrlə şagirdləri köməyə çağırmağı tapşırdı. İşləri yolunda getsə də, Rüstəm bəylə necə barışacağını bilmirdi.
Bu vaxt anası Mələk xanım onun yanına gəldi və ailənin dərdləri açıldı.
Fəxrəddinin qardaşı Şahmar bəy də anası ilə birlikdə gəlmişdi.
Fəxrəddin Gülbaharı evə gətirmələrini istədi. Anası qızının zorla aparıldığını, onu qoruyarkən özünün döyülüb bıçaqlandığını, ərinin öldürüldüyünü xatırlatdı. Oğlu isə bacısı orada bədbəxt deyildisə, keçmişi bağışlaya biləcəyini söylədi. Anası ilə qardaşı bunu ailənin ağrısına laqeydlik saydılar. Fəxrəddin atasının da Rüstəm bəyin günahsız oğlunu öldürdüyünü deyib onları insafa çağırdı. Əmilərinin quldur saxlamasını, oğurluq etdirməsini də pislədi. Öz ailəsinin əməllərinə də haqq qazandırmaq istəmirdi.
Mələk xanım onun Səadətin təsiri ilə danışdığını düşündü. Şahmar sakit adamı burada rahat buraxmadıqlarını, düşmən nökərlərinin onu öldürə biləcəyini bildirdi. Anası Səadət gəlin gəlsə, özünü öldürəcəyini dedi. Fəxrəddin sevgilisindən yalnız ölümün ayıra biləcəyini söylədi, qisas almaq tələbinə isə qəti cavab verdi:
Mənim axır sözüm budur ki, mən cəllad deyiləm adam öldürəm, ya öldürtdürəm... Hərgah mənim özümü öldürmək istəyirlər, neyləmək, qoy öldürsünlər, mən bir can borcluyam.
Anası ilə qardaşı narazı getdilər. Fəxrəddin yoxsulların, yetimlərin unudulmasına, elm və sənət əvəzinə adam öldürməklə öyünülməsinə acıdı. Kişi paltarında gələn Hürünü əvvəl tanımayıb qorxdu, sonra Səadətin salamatlığını soruşdu. Dayə hücum planını çatdırdı, Səadətlə Gülbaharın onu göndərdiyini dedi. Fəxrəddin özü Rüstəm bəyin yanına barışmağa getmək istədiyini, indi isə ehtiyatlı olacağını bildirdi. Hürü gəlişinin gizli saxlanmasını xahiş etdi: xəbər yayılsa, qadınların həyatı təhlükəyə düşərdi.
Səadətin getmək xahişinə baxmayaraq, Fəxrəddin sevgilisini və başladığı işləri qoyub ayrılmadı. Onun məhəbbətindən güc aldığını çatdırmağı Hürüyə tapşırdı. Dayə gedəndən sonra qisası elmsizliklə bağladı. Ölümdən qorxmasa da, gənc yaşında, zəhmətinin nəticəsini görmədən ölmək istəmirdi. Fikrə daldığı vaxt görünməyən bir səs zülmdən və puç olmuş arzulardan oxudu.
3-cü məclis. Cahangirin qarşılıqsız sevgisi və dostları ilə təhlükəli planı
Cahangir bəy öz bağçasında tüfənginə söykənib Səadətə olan qarşılıqsız sevgisindən əzab çəkirdi; mal-dövlətini itirmiş, yeməkdən və rahatlıqdan kəsilmişdi.
Rüstəm bəy evini möhkəm qoruduğundan qızı qaçırmağa yaxın düşə bilmirdi. Fəxrəddinin qayıtması son ümidini də kəsmişdi. Gecələr Səadətin yaşadığı tərəflərdə dolaşır, çıxış yolunu rəqibini öldürməkdə görürdü. Bu vaxt onun iki yoldaşı bağçaya gəldi; onlardan biri köhnə dostu Məhərrəm idi.
Məhərrəm şikayət etməkdənsə çarə axtarmağı, çarə yoxdursa dözməyi məsləhət gördü. Cahangir Səadətin bütün xəbərlərinə rədd cavabı verdiyini, yolda görüşəndə də onu zor işlətməkdən çəkindirdiyini danışdı. Qızın atası savadlı qızının ona uyğun olmadığını deyib başqa qız almağı təklif etmişdi. Mollalara, dərvişlərə və cadulara üz tutması da faydasız qalmışdı. Varını bu yolda sərf edən Cahangir dostlarından başqa arxasının olmadığını söylədi.
Məhərrəm hər iki evin qorunduğunu, Fəxrəddinin ölümünün Səadəti razı salmayacağını dedi. Digər yoldaşı isə rəqibi öldürməyi və qızı qaçırmağı mümkün saydı. Cahangir Səadətin çəkəcəyi əzabdan qorxduğunu söylədi, sonra başını itirib dostlarından özünü öldürmələrini istədi. Məhərrəm qızı qaçırmaq yolunu müzakirə etsə də, ailələr arasındakı qohumluğu xatırladıb Fəxrəddinin öldürülməsinin necə kömək edəcəyini soruşdu.
Cahangir Məhərrəmi etibarsızlıqda qınadı. Vaxtilə onu güllə altından belində çıxardığını, həbsdən qaçırdığını, meşədə üç ay yaralarına qulluq etdiyini xatırlatdı. Məhərrəm canını və malını əsirgəməyəcəyini, yalnız nəticəsiz qətlə qarşı çıxdığını bildirdi. O biri yoldaşları söhbəti kəsib bir-iki gündən sonra hərəkətə keçmək üçün hazırlıq görməyi təklif etdi:
Durun ayağa gedək rizliyək, bir-iki gündən sonra özümüzü vuraq əjdahalar içinə, ya onlara verən Allah, ya bizə; hər nə ola-ola... Ya Fəxrəddini öldürməyə, ya qızı qaçırmağa, vəssalam!.. <...>
4-cü məclis. Gecə hücumu və Məhərrəmin Fəxrəddini qoruması
Qaranlıq gecədə Şahmar tüfənglə evin qabağındakı bağçaya çıxıb keşikçiləri yoxladı. Hücum edənlərdən birini diri tutub şəhərdə məhkəməyə vermək, bununla Rüstəm bəyi də işə qarışdırmaq istəyirdi. Rüstəm bəy vaxtilə onların əmilərini belə bir işə salmışdı. Çağırdığı iki xidmətçi hələ heç kəsi görmədiklərini dedilər. Onlardan biri köməkçisinin qəfil qışqırığı ilə gələnləri çaşdırıb birini yıxaraq bağlamağı planlaşdırmışdı.
Şahmar adamlara ayıq qalmağı, özlərini qorumağı, ot tayasına od vurulsa, mane olmamağı tapşırdı. Digər keşikçi boş qalmış çəpər tərəfdə dayandı; orada adam tutmaq çətin olduğundan gələnə atəş açacağını bildirdi. Bir az sonra Fəxrəddin də əlində tüfəng bağçaya gəldi. Özünü qorumaq üçün silah götürməyə məcbur qalmasından gileyləndi:
Xaraba qalasan, vilayət! Mən, Fəxrəddin, tüfəng? Nə eləyəsən? Qudurmuş itlərdən lazımdır ki, özünü mühafizə eləyəsən... Bir adam ki, heyvandan seçilməyə, ondan əlbəttə qorxmaq gərək.
Şahmar yerli həyatı Almaniya ilə müqayisə edib qardaşına yatmağı məsləhət gördü. Fəxrəddin bir neçə gündür evlərinin yandırılmasını, gülləyə tutulmasını gözlədiklərini söylədi. Getməzdən əvvəl dönə-dönə qan tökməməyi xahiş etdi. Şahmar keşikçiləri görənlərin qaçacağını deyib heç kəsin vurulmayacağına söz verdi. Lakin tək qalanda bu tapşırıqdan narazılandı: düşməni vurmasalar, onların özlərini qıracaqlarını düşündü.
Şahmar uzaqlaşandan sonra Məhərrəmlə yoldaşı gizlicə bağçaya girdilər. Çəpərə nərdivan söykəmişdilər. Şam işığında kitab oxuyan Fəxrəddini gördülər. O, arabir bir şəklə baxırdı; Məhərrəm bunun Səadətin şəkli olduğunu güman etdi. Yoldaşı işi tez bitirməyə tələsirdi, amma Məhərrəmin gənci öldürməyə əli gəlmədi. Onun gözəlliyini təriflədi, atəş açmadı. Yoldaşı özü vurmaq istəyəndə də qəti mane oldu, əlləri kəsilsə belə, buna yol verməyəcəyini dedi.
Mübahisə zamanı kənardan atəş səsi gəldi. Fəxrəddin şamı söndürdü, iki adam qaçdı. Keşikçilər onları dayanmağa çağırdılar, Şahmar yollarını kəsməyi əmr etdi. Yenidən güllələr açıldı. Xidmətçilərdən biri bir nəfəri tutub qollarını bağladı. Tutulanın kimliyi açıqlanmadı, atəş səsləri uzaqlaşdı.
5-ci məclis. Mahmudun ölümü və Rüstəm bəyin peşmançılığı
Gecə yarısından sonra Səadət, Gülbahar və Hürü bağçaya çıxıb evdə kişilərdən heç kimin olmamasından danışdılar. Gülbahar Mahmudun şəhərə getdiyini, bir-iki günə qayıdacağını dediyini bildirdi. Hürü isə Rüstəm bəyin axşam tüfənglə çıxdığını görmüşdü. Onun Gülbaharın ailəsinə hücum etməsindən qorxurdular. Dayə barışıq arzulasa da, Gülbahar buna inanmırdı. Səadət səs eşidib onlardan uzaqlaşdı.
Az sonra tələsik qayıdaraq kişi paltarları gətirməyi istədi. Çobandan qırğın xəbərini eşitmişdi. Gülbaharla Hürünü kişi paltarına salıb bağçanın arxasından, yoldan kənarla getmələrini tapşırdı. Qadınlar ağlaşaraq öpüşüb ayrıldılar. Tək qalan Səadət onların geri dönən kişilərlə rastlaşacağından qorxdu. Çoban hər iki tərəfdən ölənlərin olduğunu demişdi. Səadət atasının, qardaşının və Fəxrəddinin sağ qalması üçün dua etdi, daha belə müsibətlərə dözə bilmədiyini söylədi.
Bağçadan Rüstəm bəyin səsi gəldi. O, təhlükəli bir şey olmadığını deyib qızını içəri göndərmək istədi, lakin ardınca nökəri yaralı Mahmudu gətirdi. Səadət fəryad etdi. Mahmud bacısına verdiyi sözü xatırladıb istədiyinin baş tutmadığını dedi. Onu oturtdular, Səadət yastıq və qayçı gətirdi. Atası paltarını çıxarıb yaranı görmək, qanı dayandırmaq istəyirdi. Nökər çox qan axdığını, qarşı tərəfin onları gözlədiyini və Rüstəm bəyin iki adamının tutulduğunu bildirdi.
Mahmud zəiflədikcə Səadət onun üzünü qibləyə çevirmələrini istədi. Qardaşı Gülbaharın adını çəkib onu incitməməyi tapşırdı; Səadət söz verdi. Nökər Mahmudun döyüşdə də adam vurmamağı yalvardığını xatırladı. Səadət atasını qardaşını ölümə göndərməkdə günahlandırdı. Rüstəm bəy günahını boynuna alıb oğlunun yerinə ölmək istədi. Molla çağırılmasını tələb etsə də, nökər Mahmudun artıq öldüyünü bildirdi. Səadət Quran oxuyarkən huşunu itirdi.
Rüstəm bəy başıaçıq dayanıb özünü öldürmələri üçün yalvardı, oğlundan sonra evini də istəmədiyini dedi:
Başınıza dönüm... Muhmud, Mahmud!.. Ev-eşiyimə bu saat od vuracağam, Mahmud! Səndən sonra mənə heç zad lazım deyil, Mahmud!.. Əhməd! Əhməd! Od gətir, küləş gətir, yurdumu gərək xaraba qoyam!
O uzaqlaşdı. Nökər Mahmudun üzündən öpüb qanının əvəzini alacağına, sonra ailəsini və yurdunu qoyub gedəcəyinə and içdi, bu evə qayıtmayacağını söylədi.
6-cı məclis. Fəxrəddinin qətli və Səadətin sədaqət vədi
Qisas andı içmiş nökər Fəxrəddinin evinin qabağındakı bağçaya gəldi. Ölən igidlərdən, dağılan yurdlardan, həbsdə çürüyənlərdən və dərddən əyilən adamlardan danışdı. Öz ev-eşiyini, dostlarını da itirmişdi. Verdiyi sözü yerinə yetirib ailəsini Allaha tapşıraraq uzaqlara getməyi düşünürdü. Tüfəngini hazırlayıb gizləndi.
Fəxrəddin bağçaya çıxıb xidmətçisindən qəzetləri istədi. Yorulduğunu, camaatla işləməyin çətinliyini dedi. Günahsız gəncin ölümünə yanırdı; qardaşına qan tökməməyi yalvarması faydasız qalmışdı. Xidmətçi yaralı işçinin sağalıb xəstəxanadan çıxdığını bildirdi. Fəxrəddin sevindi, üzüm çubuqları gətirməyi və aşağı bağı budamağı tapşırdı. Tək qalıb qəzet oxuyanda insanların nadanlığından, təhlükəsizliyin olmamasından gileyləndi.
Atəş açıldı, Fəxrəddin yıxılıb yenidən qalxdı. Xidmətçi onu tutub kömək çağırdı. Şahmar tüfənglə gəldi, anası, Gülbahar və qolu yaralı qulluqçu da yetişdilər. Xidmətçi hücumçunun dalınca getdi, kənardan yenə atəş səsi eşidildi. Şahmar yaranı bağladı, bacısı yaylıq və yastıq gətirdi. Hürü də gəlib yaranı gördü. Çox qan itirən Fəxrəddinin nəfəsi daraldı. Həkimin artıq kömək edə bilməyəcəyini deyib su istədi. Mələk xanım ölmüş ərini köməyə çağıraraq huşunu itirdi.
Fəxrəddin Şahmara məktəblə xəstəxananı qorumağı, Səadətə hörmət göstərməyi, düşməni bağışlamağı tapşırdı. Hürü sevgilisini çağırmağa getdi. Xidmətçi qayıdıb qatilini öldürdüyünü bildirdi. Həkim üçün üç atlı göndərilsə də, Fəxrəddin şəhadətini söylədi. Səadət gələndə əlindən tutub ağlamamağı, mərd olmağı istədi. Yeni bağda basdırılmasını, daha qan tökülməməsini dilədi. Səadət yarımçıq arzularına ağladı, baş verənləri elmsizliklə bağladı.
Fəxrəddin öldü. Anası evlərinin yandığını sanıb fəryad etdi, yenidən huşunu itirdi. Şahmar ağlayaraq uzaqlaşdı. Səadətin xahişi ilə Hürü ananı apardı. Sevgilisinin yanında tək qalan Səadət ölümün onu əzabdan qurtaracağını düşündü, amma məhəbbətinə görə yaşayıb yas saxlamağı seçdi. Onun qəbrini və qurduğu müəssisələri tərk etməyəcəyinə söz verdi:
Nə qədər canım sağdır, sənə təziyədar qalacağam, gündə beş vaxt qəbrinin başına dolanıb, azarxanada, məktəbxanada mücavirlik edəcəyəm. Səndən sonra ömrüm uzun ola bilməz!
Səadət öləndə qəbirlərinin birləşdirilməsini vəsiyyət edəcəyini dedi. Son dəfə Fəxrəddinin üzündən öpdü, Quran oxumağa başladı. Sonra onu qucaqlayıb huşunu itirdi. Görünməyən bir səs mərsiyə söylədi.