Alı kişi (Təhmasib)

Bu xülasə süni intellekt tərəfindən yazılıb. Mətn hələ redaktor tərəfindən yoxlanılmayıb və səhvlər ola bilər.

🐎

Alı kişi

azərb. kiril. Алы киши · 1956

Hekayənin xülasəsi

Orijinal 20 dəqiqəyə oxunur

Mikroxülasə

Xan atlara baxan qocanı kor etdirdi. Oğlu sehrli at və qılıncın köməyi ilə xanı öldürüb atasını dağlara apardı. Orada yurd saldılar. Gənc sehrli bulaqdan güc aldı, atası öldükdən sonra tək qaldı.

Məzmunun bölmələrə ayrılması şərtidir.

Alı kişinin ilxıçılığı və dərya atlarından doğulan daylar

Dərya sahilindəki otlaqlarda, vaxtı göstərilməyən bir dövrdə Alı kişi ilxı otarmışdı.

Alı kişi — yaşlı kişi, təcrübəli ilxıçı, Rövşənin atası, kor edilmiş, müdrik və ədalətli.

O, Həsən xanın qapısında qocalmış, hər gün səhərdən gecəyədək atlara baxmışdı.

Həsən xan — orta yaşlı kişi, zalım xan, ilxı sahibi, qəzəbli, nankor və amansız hökmdar.

Bir gün o, dəryadan çıxan iki atın ilxıya qarışdığını gördü. Atlar iki madyana yaxınlaşıb yenidən suya qayıtdılar. Alı kişi həmin madyanları tanıyıb seçdi, gördüklərini isə gizli saxladı. Doğum vaxtını gözləyərək onlardan ayrılmadı. Dünyaya gələn iki dayı böyük qayğı ilə bəslədi. Daylar iki yaşına çatana qədər onlara xüsusi qulluq göstərdi.

Paşanın at tələbi və Alı kişinin kor edilməsi

Həsən xanın qonağı Paşa onun məşhur ilxısından iki damazlıq ayğır istəmişdi.

🧔🏻

Paşa — orta yaşlı kişi, Həsən xanın qonağı, təkəbbürlü, qəddar və kinli paşa.

Xan səhər ilxını saxlamağı tapşırdı. Alı kişi isə onun hörmətini artırmaq üçün iki dayı bağlayıb qalan atları otlağa apardı. Arıq dayları görən qonaq güldü. Xan qəzəblə başqa atlar tələb etdi, amma ilxıçı seçiminin düzgünlüyündə israr edib məqsədini açıqladı:

Xan sağ olsun, mənim məqsədim paşanın yanında sənin başını uca eləməkdi. Sənin ilxında bunlardan yaxşı at yoxdu. Bütün dünyanı gəzsən, genə də belə at tapa bilməzsən.

Daha yaxşı at olmadığı üçün başqasını seçməkdən boyun qaçırdı. Xan onun öldürülməsini əmr etdi. Paşa isə hər dayın əvəzində bir gözünün çıxarılmasını təklif etdi. Cəllad əmri yerinə yetirdi. Alı kişi səsini çıxarmadı. Sonra illərlə çəkdiyi zəhməti xana xatırladıb dayları istədi. Xan atları ona verib qovdu.

Qırx günlük baxım və Qıratla Düratın sınaqları

Alı kişinin yeniyetmə oğlu Rövşən atasını qan içində qarşıladı və onun başına gələnləri öyrəndi.

Rövşən (Koroğlu) — yeniyetmə oğlan, Alının oğlu, cəsur iyid, güclü qüvvətli, sonradan aşıq qəhrəman.

Atasının tapşırığı ilə Qıratı və Düratı qırx gün, qırx gecə işıq düşməyən tövlədə saxlayıb bəslədi.

Qırat — cavan ayğır, dərya nəsilli, güclü, cəld və sadiq, sınaqlardan əla çıxan döyüş atı.

Dürat — cavan ayğır, dərya nəsilli, sakit və dözümlü, Qıratdan zəif etibarlı köməkçi at.

Qıratın sağrısında batıq hiss edən Alı kişi işıq sızan deşiyi örtdürdü. Sonra atları yaş şumda, qaratikanlıqda və sıldırım daşlıqda sınatdı. Qırat yorulmadı, palçığa batmadı, yaralanmadı. Düratda isə palçıq və tikan cızığı tapıldı. Qoca sınaqların nəticəsini bildirdi:

Qırat sınaqdan çox yaxşı çıxdı. Düşündüyüm kimi, Dürat da yaxşı çıxdı. Əmək itirmədi. Ancaq Qırata tay ola bilməz. Qıratın tayı-bərabəri çarx altında tapılmaz.

İldırım daşından düzəldilən Misri qılınc

Rövşən uşaqlıqda parlaq, ağır bir daş tapıb buzova atmışdı. Daş dəyməsə də, onun yelindən buzov ölmüşdü. Atasının göstərişi ilə sahibinin zərərini ödəmiş, daşı evə gətirmişdi. Alı kişi bunun ildırım parçası olduğunu anlamışdı. Kiçik hissəsindən biz, qalanından qılınc düzəltdirmişdi. Qılınc ustası gözəl silahı özündə saxlayıb başqasını vermək istəmişdi. Alı kişi həmin qılıncı bizlə deşərək saxtakarlığı üzə çıxarmışdı. İndi qisas səfərinə hazırlaşan oğluna gizlətdiyi silahı verdi. Hər şeyi kəsən qılıncın əslini gizlədib onu Misri qılınc adlandırmağı tapşırdı. Qıratla bu qılıncın onu düşmənlərdən qoruyacağını bildirdi.

Həsən xandan qisas və qoşunun təqibindən qurtuluş

Alı kişi Dürata, Rövşən Qırata minib xanın imarətinə getdilər. Qoca bəyənilməyən dayların necə böyüdüyünü göstərib qisas almağa gəldiyini dedi. Həsən xan qılınc çəkərək ona hücum etmək istəyəndə Rövşən Misri qılıncla xanın başını kəsdi. Qoşun onların üstünə yeridi. Rövşən atların köməyi ilə ilk dəstəni dağıtdı, lakin yeni dəstələr gəlirdi. Atası geri çəkilməyi məsləhət gördü. Rövşən əvvəl döyüşü davam etdirdi, sonra atasının tutulacağından qorxub onunla qaçdı. Kəhər atlılar yaxınlaşanda Alı kişinin göstərişi ilə yaş şuma girdilər. Təqibçilərin atları palçıqda qaldı. Qara atlılardan qaratikanlığa girərək qurtuldular; düşmən atları yaralandı. Ağ atlılar çatanda sıldırım daşlığa üz tutdular. Qıratla Dürat qayaları aşdı, təqibçilər isə yarı yolda qaldılar. Ata-oğul təhlükədən uzaqlaşdılar.

Uzun yolçuluq və Çənlibeldə yurd salınması

Gecəni çay kənarında keçirdilər. Alı kişi mal-qaranın çoxluğundan və xanların təhlükəsindən orada qalmaq istəmədi. Ertəsi axşam çatdıqları geniş düzənliyi də karvanların yolu olduğuna görə seçmədi. Nəhayət, iki qarlı təpə arasında, sıldırım qayalarla əhatələnmiş dumanlı dağ belinə gəldilər. Alı kişi gəncliyindən tanıdığı Çənlibeli yurd seçdi. Rövşən özlərinə yaşayacaq yer, atlara tövlə tikdi. Ata-oğul burada yaşamağa başladılar.

Qoşabulağın köpüyü, Alı kişinin vəsiyyəti və Koroğlu adı

Alı kişi yeddi ildən bir ulduzlar toqquşanda Qoşabulağın köpükləndiyini deyib oğlunu köpük gətirməyə göndərdi. Rövşən qayaya dırmaşıb bulağı tapdı. Gecə köpük qalxanda qabını doldurdu, amma özü içdi. Yenidən doldurmaq istəyəndə köpük yox olmuşdu. Atası gözlərinin dərmanının həmin köpükdə olduğunu açıqladı, peşman oğlunu sakitləşdirdi. Köpüyün ona qüvvət, şairlik və güclü səs verdiyini bildirdi. Qıratı, qılıncı və Çənlibeli qorumağı, yaxınlıqdakı məşhur qaçaqdan çəkinməyi tapşırıb adını Koroğlu qoydu. Alı kişi öldü. Koroğlu onu Qoşabulaq yanında dəfn edib Çənlibeldə qaldı.

Xülasə əsasında «Koroğlu» dastanından qolun nəşri götürülüb (Bakı: Lider nəşriyyat, 2005). İllüstrasiyalar Sİ köməyi ilə yaradılıb.