Xanın təsbehi (Məmmədquluzadə)
Məzmunun bölmələrə ayrılması şərtidir.
Xudafərin körpüsündən Kəleybərə səyahət
Araz sahili, İran sərhədi. Yayın ilk ayı idi. Molla Nəsrəddin yoldaşları ilə Xudafərin körpüsünü keçib İran dağlarına yönəlmişdi.
Körpüyə Yevlaxdan Bərdə və Ağdama, oradan Qarabulağ və Cəbrayıla gedən yol çıxırdı. Arazın bu tərəfində güclü isti vardı. Səyyahlar çayı keçəndən sonra dağ ətəyində gecələdilər, səhər Larcan kəndinə qalxdılar. Bir kəndlinin evində üç gün qaldılar. Sonra daha sərin dağlara qalxıb iki günə Kəleybərə çatdılar. Orada da iki gün qalandan sonra Əhərə, ardınca Təbrizə getməyi planlaşdırdılar.
Nəzərəli xanın dəvəti və Gərmə-çataq kəndinin vəziyyəti
Əhərə yollananda Nəzərəli xan İkramüddövlə üç atlı göndərib səyyahları kəndinə qonaq çağırdı.
Onlar xanın mülkü olan Gərmə-çatağa getdilər. İki yüzə yaxın sakini olan sərin yaylaqda yatalaq və aclıq əhalinin çoxunu qırmış, evləri boş qoymuşdu. Səyyah xanların toqquşmalarını da xatırlatmışdı:
Amma heyf və səd heyf, xanların arasında neçə ildə bir dəfə vaqe olan toqquşma nəticəsində kənd əhalisi macal tapa bilmir öz məişətini elə hala yetirsin ki... rahat yaşaya bilsin.
Xanın qonaqpərvərliyi və məmləkətdəki mütləq hakimiyyəti
Xan qonaqları mehriban qarşıladı. Onlara kənd evi ayırdı, xidmətçilərinə damda iki alaçıq qurdurdu. Səyyahlar eyvanda da qala bilirdilər. Xan yaxşı insan kimi tanınırdı, kəndlilərdən onun barəsində şikayət edən tapılmırdı.
Kəndləri kəndxudalar, onları isə xan idarə edirdi. Xanın baş vəziri Mirzə Sadıq Münşi idi.
Təbriz və Tehranla əlaqə görünmürdü. Müəyyən qanun və ayrıca hökumət idarəsi yox idi. Əmrləri şallaqlı xidmətçilər çatdırırdılar. Səyyah bu hakimiyyəti belə təsvir etmişdi:
Nəzərəli xan hər bir kəsi asıb kəsə də bilərdi, əfv edib hər bir bəndənin ömrünü ona bağışlaya da bilərdi. Məhkəmə də özü idi, qəzavat da özü idi, şəriət də özü idi.
Fərraşların zülmü və xanın təsbehinin qorxuducu gücü
Səyyah səhərlər kəndli evlərindən gələn hay-küyü eşidirdi. Bir dəfə fərraş Əli Cəfər xanın evi üçün yağ istədi.
Evin kişisi yox idi. Arvad yağ olmadığını söyləyəndə fərraş onu söyüb getdi, sonra xanın təsbehi ilə qayıtdı. Qadın yağı tapıb verməli oldu: təsbeh boş qayıtmamalı idi. Xan belə qayda qoymuşdu: ilk tələbi yerinə yetirməyəni döyər, ikinci dəfə təsbehi gətirərdilər. Bundan sonra fərraş istədiyini edə bilərdi.
Səyyahın bildirdiyinə görə, təsbeh gətiriləndən sonra əmrdən çıxanı öldürsəydilər də, fərraş cəzasız qala bilərdi. Bir kəndlidən qoyun tələb olunanda da belə oldu. Qoyunu olmayan kişi təsbehi görən kimi ulağını qonşusuna verib əvəzində bir qoyun və bir keçi aldı. Qoyunu xana göndərdi, keçini otlamağa buraxdı. Təsbeh qara, xırda dənələrdən və qırmızı ipək sapdan ibarət idi. Onun başqa fərqi yox idi; kəndlilər onu xanın göndərdiyi əmr nişanı kimi tanıyırdılar.
Pəri arvadın evi və yetimləri
Qonaqların yerləşdiyi ev yetim uşaqlara məxsus idi. Evi onların anası Pəri arvad saxlayırdı.
Səyyahlar eyvanda və damda vaxt keçirirdilər. Qadın üç-dörd uşağı, ulağı, inəyi və bir neçə qoyun-keçisi ilə içəridə qalırdı. Səhərlər süd sağıb uşaqlara bişirəndə səyyah da bəzən yanına gedirdi. Pəri ona yerli həyat barədə danışırdı.
Mirzə Sadığın siğə təklifi və Pəri arvadın təsbehlə təhdid edilməsi
Mirzə Sadıq Pərinin ocağı başında oturub söhbət edirdi. İkinci görüşdə səyyahı çağırıb qadına dini qayda ilə müvəqqəti nikah təklif etdiyinə şahid olmasını istədi. Pəri qəti etiraz etdi. Səyyah çıxdı, vəzir də getdi.
Az sonra vəzir Əli Cəfərlə qayıtdı. Fərraş xanın təsbehini qaldırıb şikayətə görə göndərildiyini bildirdi. Əmrə qarşı çıxan bir dəyirmançının qayadan atıldığını, başqa bir kəndlinin evinin yandırılıb uşaqlarının çöldə qaldığını xatırlatdı. Qonşular da eşidirdilər.
Pəri susdu, hamı dağıldı. Sonrakı günlər Mirzə Sadıq onun evinə gəlib ocaq başında otururdu. Səyyah daha ora getmirdi, onu çağıran da yox idi. Bir ay yarım sonra kənddən çıxıb Əhərə yollandı.