Saqqallı uşaq (Məmmədquluzadə)
Xülasənin bölmələrə ayrılması şərtidir.
Divarları yazan uşaqlar və kağızda məşq etmək nəsihəti
Hadisə yeri və vaxtı bildirilməyən bir ailə evində baş vermişdi. Üç oğlan atası olan danışan uşaqların divarları yazmasını bəyənmirdi.
O, bəzi uşaqların əllərinə karandaş düşən kimi divarlarda yazı yazdıqlarını söyləmişdi. Divarları kömür və təbaşirlə qaralayanlar da vardı. Ata hətta mismar və bıçaqla divarları cızıb korlayan uşaqlar gördüyünü demişdi. Yazmaq istəyən uşaqlara isə başqa yol göstərmişdi:
Nədənsə, divar yazan uşaqlarnan mənim aram yoxdu; ondan ötrü ki, həylə sən yaxşı uşaqdan və könlün məşq eləmək istəyir, götür kağızı, qələmi, bir yerdə otur və nə qədər kefindir, yaz.
Balkon divarındakı sirli şəkil və uşaqların günahı inkar etməsi
Ata öz uşaqlarının başqaları qədər divar yazmadıqlarını düşünmüşdü. Onlara çox nəsihət etmiş, divarları yazmayacaqlarına söz almışdı. Ancaq bir gün balkonun divarında, qapının arxasındakı gizli yerdə karandaşla çəkilmiş şəkillər görmüşdü. Şəkillərdən biri qulaqları və bir-iki ayağı olan heyvan başına oxşamışdı. Altında beş dəfə əlif hərfi yazılmış, yanında beş-altı dairə çəkilmişdi. Yazılar o qədər kobud və bacarıqsız görünmüşdü ki, ata bunu yalnız uşağın edə biləcəyini düşünmüşdü.
O, oğlanlarını çağırıb yenə divarları yazıb-yazmadıqlarını soruşmuşdu. Üçü də yazının qabağında dayanmış, amma heç biri günahı boynuna almamışdı. Ata yazını kimin yazdığını soruşanda da uşaqlar bunu inkar etmişdilər.
Atanın kiçik oğlu Qurban da yazını yazmadığını deyə-deyə əllərini üzünə qoyub ağlamağa başlamışdı.
Ata deyinə-deyinə bir əski tapıb divardakı yazını silmiş və oradan uzaqlaşmışdı.
O gedərkən oğlu Heydərin qardaşını yazını yazmaqda günahlandırdığını eşitmişdi.
Digər oğlu Teymur isə günahı qəbul etməyib Heydərin özünü ittiham etmişdi.
Qurbanın Heydəri ittiham etməsi və yazıdakı borcların mənası
Qurban ağlaya-ağlaya atasının yanına qaçmış və mühüm bir xəbər gətirmiş kimi yazını Heydərin yazdığını bildirmişdi. O, and içərək ittihamını təkrarlamışdı. Heydər də hirslə gəlib kiçik qardaşının qarşısında dayanmışdı. Əllərini ata-ata elə acıqlı cavab vermişdi ki, az qala uşağın gözünə toxunacaqdı. Ata bu hərəkətə əsəbiləşmişdi. Üçü də sakitləşib getmək istəyəndə onları saxlamışdı.
Sonradan divardakı yazının uşaqlara deyil, Kəblə Əzimə aid olduğu məlum olmuşdu.
Ata ondan divara çəkdiklərinin mənasını soruşmuşdu. Heyvana oxşatdığı şəkil və hərf sandığı cızıqların nə üçün yazıldığını öyrənmişdi:
Mənası bu imiş: Kəblə Əzim istəyirmiş bir inək çəkə və inəyin altında yazdığı beş cızığın mənası bu imiş ki, mən ona beş manat inək yağından borclu qaldım.
Kəblə Əzim inək şəkli ilə satdığı inək yağını göstərmək istəmişdi. Şəklin altındakı beş cızıq atanın ona beş manat yağ borcu qaldığını bildirmişdi. Dairələr isə yumurta üçün ödənilməmiş borcun hesabı olmuşdu. Beləliklə, atanın uşaq qaralaması saydığı işarələr alınmış ərzağın borc qeydləri çıxmışdı.
Yazını yazan saqqallı «uşaq» və uşaqların sevinci
Yazının mənasını öyrənən ata gülmüş və oğlanlarını yenidən yanına çağırmışdı. Uşaqlar onun başına yığılmışdılar. Gözləri divara sataşanda çox təəccüblənmiş, yazını kimin yazdığını soruşmağa başlamışdılar. Bu dəfə ata onların heç birini günahlandırmamışdı. O, yazını yazanın da onlar kimi uşaq olduğunu söyləmiş, yalnız bir fərqi göstərmişdi:
-...bu yazını yazan da sizin kimi uşaq idi; ancaq bircə təvafütünüz oradadır ki, onun saqqalı var, sizin hələ saqqalınız yoxdur.
Uşaqlar gülüşdülər və məlum ki, bunların gülüşüb şad olmaqlarına böyük bir səbəb var idi...
Uşaqlar bu cavabı eşidəndə gülüşmüş və sevinmişdilər. Divardakı yazının onlara aid olmadığı üzə çıxmışdı. Atanın əvvəl şübhələndiyi oğlanlar bu dəfə onun saqqallı adam haqqında dediyi sözlərə birlikdə gülmüşdülər.