Söhbətül-əsmar (Füzuli)
Xülasənin bölmələrə ayrılması şərtidir.
Səyyahın təqdim olunması və yaz bağının oyanışı
Yazda, çiçəklərin açıldığı bir bağda hər yan yaşıllanmışdı. Canlıların dilini anlayan Xücəstə Sima dincəlmək üçün təkbaşına gəzintiyə çıxmışdı.
Güllər açmış, bülbüllər oxumağa başlamışdı. Səyyah meyvələrin özlərini öyərək danışdığını eşitmişdi.
Aluçə, alu və gilasın mübahisəsi: şəfa, gözəllik və mənşə ilə öyünmək
Aluçə qızdırmanı, ağızdakı acılığı və baş ağrısını aradan qaldırdığını fəxrlə söyləmişdi.
Rəngarəng gavalı onun turşluğunu, dişləri qamaşdırmasını və xəstəlik törətməsini qınamışdı. Sonra qırmızı meyvə gavalını həzmi çətin olmaqda suçlamış, öz görkəmini, budaqlarını və gözəllərin ona həvəsini öymüşdü.
Zərdalu ilə almanın mübahisəsi: qurudulmuş meyvənin dəyəri və sevgililər arasında elçilik
Qurusu qiymətli sayılan ərik rəqibini su və çəyirdəkdən ibarət saymışdı. Alma onun qarın şişirtdiyini deyərək etiraz etmişdi.
O, qırmızı rəngini və gözəl örtüyünü tərifləmiş, sevgililər arasında xəbər apardığını söyləmişdi. Məclisdə bütün meyvələr toplansa, hamının onu seçib digərlərindən üz döndərəcəyini demişdi.
Əmrudla üzümün mübahisəsi: həkimlik iddiası və şərabın mədhiyyəsi
Əmrud almanın adını almağı qadağan edən söz kimi yozmuş, özünü xəstələrə şəfa verən saymışdı.
Əngur onun sarı rənginə, iri başına gülüb əvvəl özünü sağaltmasını istəmişdi.
O, kişmişini, dadını, şərabını və məclislərə verdiyi sevinci böyük həvəslə tərifləmişdi.
Heyva, narınc, turunc və nar: şərabın qınanması, paltarla öyünmək və cənnət meyvəsi iddiası
Ətirli, sarı meyvə şərabın ağlı, varı və abırı apardığını demiş, sonra özünü öymüşdü. Narıncı qabıqlı rəqibi onu qurdlu adlandırıb öz donu ilə fəxr etmişdi. Başqa bir sitrus ona belə cavab vermişdi:
Göftarə gəlib dedi ki: - Ey dun! Fəxr etmə qəbayə kim, nədir don? Gər eşşəyə məhmil etsələr cül, Ol cüli münəqqəş ola gül-gül, Eşşəkdə zəval həm kəm olmaz, Minbəd o eşşək adəm olmaz.
Özünü meyvələrin şahı sayan həmin sitrusdan sonra Nar cənnət mənşəyi və yaqut dənələri ilə öyünmüşdü.
Rütəb, badam və püstənin mübahisəsi və digər meyvələrin öyünməsi
Şirin, uzunsov meyvə peyğəmbərlərin və dindarların qidası olması ilə fəxr etmişdi. Müxtəlif ölkələrdə tanındığını, ziyarətgahlara və başqa diyarlara hədiyyə aparıldığını söyləmişdi. Bərk qabıqlı çərəz onu hər yerdə dolaşmaqda qınamış, özündən şirniyyat hazırlandığını demişdi. Ağzıaçıq çərəz isə bu rəqibini xəsis adlandırmışdı: ləpəsini yalnız daşla vurulandan sonra verirdi, özü isə hamıya paylayırdı. Digər meyvələr də səsə qoşulmuş, biri özünü şah, digəri rəhbər, başqası pəhləvan saymışdı. Səyyahın dincəlmək istədiyi bağda böyük hay-küy yaranmışdı.
Səyyahın bustana gəlişi və xiyar, gərmək və hindivanənin mübahisəsi
Səyyah bağda rahatlıq tapmayıb evinə dönmək istəmiş, yolda bir bostana çatmışdı. Burada uzun, yaşıl tərəvəz özünü qızdırmalı xəstələrə dərman saymışdı. Ona qarşı çıxan şirin bostan meyvəsi rəqibinin dadsız olduğunu söyləmiş, özünün müxtəlif insanlara uyğun gəldiyini, xəstələrə şəfa verdiyini bildirmişdi. Qırmızı, sulu içliyi olan iri meyvə də söhbətə qarışmışdı. O, sinəyə, gözlərə faydasını, baş ağrısını və hərarəti azaltdığını deyərək dadını və suyunu tərifləmişdi.
Qavunun özünü padşah elan etməsi, cəzalandırma əmri və öz başını ayırması
Qovun özünü bostanın şahı sayıb bostançıya cəza əmri vermişdi.
Yaşıl tərəvəz soyulmuş, şirin rəqibi doğranmış, sulu meyvə yarılmış, xidmətçisi kənara atılmışdı. O, ətrini öyüb onu yeyərək ölənə şəhidlik vəd etmiş, sonda qəzəblə öz başını ayırmışdı.
Səyyahın dünyadan üz döndərməsi: vəfasızlıq, fanilik və məhəbbət nümunələri
Səyyah dünya ləzzətlərindən əl çəkmişdi. Gözəllikləri ilə aşiqləri əsir edən sevgililər, birinə tac, başqasına möhtaclıq verən dünyanın vəfasızlığı xatırlanmışdı:
Bildi ki, olub bu deyr fani, Tərk eylədi ləzzəti-cahani. Dünya işinin mədarı yoxdur, Heç kimsəyə etibarı yoxdur. Eylər birisini sahibi-tac, Ol birisin eylər ona möhtac.