Qurbanəli bəy (Məmmədquluzadə)
Çox qısa məzmun
Azərbaycanda bir kənd. Baharın ikinci ayı, ehtimal ki, XX əsrin əvvəlləri. Pristavın arvadının ad gününə mahalın bütün böyükləri yığışdı, naçalnik də gəldi.
Qonaqlar arasında Qapazlı kəndinin bəyi Qurbanəli bəy də vardı.
Bəy naçalnikə yaltaqlanırdı, hər sağlıqda uzun nitq deyib bir stəkan çaxır içirdi. Naçalnik onun atını bəyəndi, bəy isə atı ona peşkəş etdi. Keflənən bəy bütün qonaqları sabah öz evinə dəvət edib gəlməsələr, özünü öldürəcəyinə and içdi. Gecə evə qayıdanda nökəri Kərbəlayı Qasımı xəncərlə hədələdi.
Səhəri gün qonaqlar doğrudan da bəyin evinə gəldilər. Yuxudan oyanan bəy evdə olmadığını desinlər deyə tapşırdı, özü isə mələfəyə bürünüb tövlədə atın axurunda gizləndi. Atlara baxmaq üçün tövləyə girən naçalnik axurda ağ örtüyə bürünmüş birini görüb diqqətlə baxdı və onun bəy olduğunu anladı.
Bunu görcək naçalnik çəpik çalıb, qəh-qəh çəkib güldü və dedi: - A.. .a.. .a.. rəfiq, sən burda imişsən!!... <...> Qurbanəli bəy yerindən heç tərpəşmədi.
Ətraflı xülasə
Xülasənin bölmələrə ayrılması şərtidir.
Pristavın evində bayram hazırlığı və qonaqların gəlişi
Kəndə mahal rəisi Naçalnikin gələcəyi barədə xəbər yayıldı.
Onun yerli polis rəisi Mixail Pavloviçin evinə gələcəyi məlum oldu.
Pristavın arvadının ad bayramı münasibətilə böyük ziyafət hazırlanırdı.
Həmin gün kəndlilər çöl işinə getmədilər. Bir qismi yollarda gözlədi, digərləri pristavın evinin ətrafına yığıldı. Həyətə yalnız kənd başçıları və xidmət adamları buraxılırdı. İçəridə ərzaq, qab-qacaq və xalçalar daşınırdı, böyük səs-küy vardı:
Pristavın həyətində it yiyəsini tanımırdı. Səsdən və qiylü-qaldan qulaq tutulurdu: bir yanda quzular mələyirdi, bir yanda qıçları bağlı cücə və toyuqlar bağırırdılar, bir yanda qlavaların atları kişnəyirdilər.
Gələn başqa bir polis rəisini, sonra kazak zabitini Naçalnik sandılar. Hər yanlış xəbər yenidən qaçaqaç və həyəcan yaratdı.
Qurbanəli bəyin atını peşkəş verməsi və ziyafətin başlanması
Növbəti gələn qonaq Qapazlı kəndinin mülkədarı Qurbanəli bəy oldu.
Bəy qarşısına çıxan iti tumarladı, ev sahibəsini rusca salamladı və onun xidmətində olduğunu bildirdi. Ardınca həkimlər, müəllimlər və başqa qonaqlar gəldilər. Nəhayət, Naçalnik də çatdı. Qonaqlar şirniyyatlarla dolu süfrənin ətrafında çay içməyə başladılar.
Küçədə atlar kişnəyəndə bəy pəncərədən nökəri Kərbəlayı Qasıma qışqırdı, atını kənarda gəzdirməsini əmr etdi və heyvanı əlindən buraxmamağı tapşırdı.
Naçalnik pəncərədən bəyin kəhər atına baxıb yaşını soruşdu. Bəy atın dörd yaşına keçdiyini dedi. Rəis heyvanı tərifləyəndə onu hədiyyə təklif etdi. Atın sürətindən danışarkən mahalda buna bərabər qaçan at tapılsa, bığlarını qırxdıracağını söylədi.
Yemək vaxtı Naçalnik ev sahibəsinin sağlığına içdi. Bəyin qədəhinə toxunmadığını görüb onu dinə görə içməməkdə şübhəli bildi. Bəy isə qədəhin çox kiçik olduğunu söylədi. Xanım ona çay stəkanında araq verdi. Bəy stəkanı birnəfəsə boşaltdı, qonaqlar güldülər. Yemək və içki davam etdikcə çöldən musiqi səsi gəldi.
Çay kənarında rəqs və Qurbanəli bəyin at üstündə nümayişi
İki saatdan sonra qonaqlar çay kənarına endilər. Çəməndə xalçalar sərilmiş, samovarlar və müxtəlif yeməklər düzülmüşdü. Kənd başçıları kəndliləri döyə-döyə yallıya yığmışdılar. Bəy nökərindən də rəqs etməyi tələb etdi. Qoca yaşını əsas gətirib boyun qaçıranda onu zorladı:
Qurbanəli bəy papirosunu göyə üfləyib yapışdı Kərbəlayı Qasımın çiynindən və çəkə-çəkə apardı yallı gedənlərin yanına və dedi: - Yapış, heyvan balası, heyvan! Yoxsa vallah döyə-döyə səni öldürərəm!
Kərbəlayı Qasım istəmədən yallıya qoşuldu. Bəy də rəqs edib xanımın sağlığına şərab içdi. Qonaqlar gülüb əl çaldılar. Sonra bəy nökərinə də şərab içirtmək istədi. Qasım yalvarıb imtina etdikdə içkinin bir hissəsini onun üstünə tökdü. Naçalnikə şikayətlənərək nökərinin üzüm yediyi halda üzüm suyundan hazırlanan şərabı içmədiyini dedi.
Xanımlardan biri zurnanın səsindən şikayətləndi və pristav musiqini dayandırdı. Bəy isə oynamaq istədiyini deyib yenidən çalmağı tələb etdi. Naçalnik ona rəqsi sonraya saxlamağı, əvvəlcə atını gətirtməyi söylədi. Bəy atın rəisə qurban olduğunu deyib nökərini tövləyə göndərdi.
Naçalnik atın dişlərinə baxmaq istəyəndə heyvan başını qaldırıb müqavimət göstərdi. Sonra bəy ata minib sürətlə gözdən itdi və geri qayıdaraq az qala qonaqların arasına girdi. Xanımlar qorxub kənara qaçdılar. Rəis onu təriflədi. Bəy isə evdəki digər atının bundan da yaxşı olduğunu söylədi. Nökəri atı apardı.
Şam süfrəsində sağlıqlar, təriflər və sabahkı qonaqlıq vədi
Axşam qonaqlar kart oynadılar, saat on birdə yenidən süfrəyə oturdular. Naçalnik ev sahibəsinin sağlığına içdi. Qurbanəli bəy də ayağa qalxıb xanımı və ərini təriflədi, pristavın mahaldan getməməsini arzuladı. Əvvəlki polis rəislərini indiki qədər istəmədiyini dedi, sonra vaxtilə ona it bağışlamış başqa bir rəisi xatırladı. Xanım Naçalnikə təşəkkür etdikdən sonra bəy onun da yanına getdi. Rəisi hamının başının sahibi adlandırdı, onun yolunda oda girəcəyini, yaşadıqca xidmətində olacağını bildirdi.
Pristav hərbi zabitin və arvadının sağlığına içəndə bəy də onlara xoş arzular söylədi. Düşməndən qorxmadığını, lazım gəlsə xəncərini işə salacağını dedi. Beləcə, hər qonaq üçün ayrıca nitq söyləyib dolu stəkan içdi və getdikcə sərxoş oldu. Sonra qonaqlar onun sağlığına içdilər. Xanımların diqqətindən çox sevinən bəy hamını ertəsi gün evinə çağırdı:
Mən ölüm, mənim sözümü yerə salmayın. Mən sizin hamınızı sabah öz evimə qonaq təklif eləyirəm. Vallah, billah, atamın goru haqqı, mən bilmirəm necə sizin xəcalətinizdən çıxım?!
Bəy and içdi ki, gəlməsələr, özünü öldürəcək, xəncərini qarnına soxacaq. Naçalnik və başqaları dəvəti qəbul etdilər. Ev sahibəsi bəyin arvadını və geyimini görmək istədi. Qonaqlardan biri yaxşı plov şərti qoyanda bəy aşpazının bişirdiyi plovu heç kimin bişirə bilmədiyini söylədi. Naçalnik evdəki tərifli atını da göstərməsini istədi. Bəy bəyəndiyi atı ona hədiyyə edəcəyinə and içdi.
Dediklərini təsdiqlətmək üçün Kərbəlayı Qasımı çağırdı. Nökərinin yatdığını eşidəndə xəncərinə əl atıb onu öldürməklə hədələdi. Xanım qocanı oyatmamağı istəsə də, bəy təkid etdi. Qasım yuxulu halda gəldi və aşpazın yaxşı plov bişirdiyini təsdiqlədi. Bəy bunu qonaqlara göstərib sevindi, onlar da inandıqlarını dedilər. Bir qədər sonra məclis dağıldı, bəy nökəri ilə yola düşdü.
Bəyin evə qayıdışı və səhər evdə baş verənlər
Yolda mürgüləyən bəy arabir ayılıb Qasımı xəncərlə hədələdi, aşpazının plovunu yenə təriflədi. İki saat sonra kəndə çatdılar. İtlər atı hürküdəndə bəyin papağı düşdü. Qasım onu yerdən götürdü, bəy isə xəncərini çəkib itləri qovdu. Evdə qapını açan aşpaz Əlini də qarnına xəncər soxmaqla qorxutdu.
Qulluqçu Gülpəri xanımın onu narahatlıqla gözlədiyini deyəndə bəy eyni hədəni ona da təkrarladı.
Otaqda Qurbanəli bəyin arvadı paltarını dəyişmədən yastığa söykənib yatmışdı.
Bəy onu da hədələdi, lakin arvadı oyanmadı. Xəncərini yerə atıb soyundu və yatdı. Səhər xanım Qasımdan gecikmələrinin səbəbini, qonaqları və ərinin davranışını soruşdu. Qasım çoxlu məmur və xanım olduğunu, hamının bir yerdə oturduğunu dedi. Rusca bilmədiyindən söhbətləri anlamadığını bildirdi.
Qulluqçu gecəki hədədən danışanda xanım ərinin yenə sərxoş olduğunu düşündü. Qasım isə bunu inkar edib itlərin atları hürkütməsini xatırlatdı. Bəy hələ bərk yatırdı. Xanım Əliyə az miqdarda ət alıb bozbaş bişirməyi tapşırdı. Qonaqlıq üçün heç nə hazırlanmadı.
Günorta evdəkilər tut yığmağa başladılar. Əli ağaca çıxdı, xanım və qulluqçular aşağıda çarşaf tutdular. Əli uzaqdan kəndə gələn atlıları gördü. Dama çıxan Qasım onların dünənki qonaqlar olduğunu anladı və xanıma xəbər verdi.
Qonaqların gözlənilməz gəlişi və bəyin axurda üzə çıxması
Qonaqlar qapıya çatanda xanım Əliyə ağanın evdə olmadığını deməyi tapşırdı, özü ərini oyatdı. Bəy əvvəlcə ona acıqlandı, sonra gələnlərin kim olduğunu anlayıb təşvişə düşdü. O da evdə olmadığını söyləməyi əmr etdi. Mələfəni başına salıb həyətə çıxdı, tövləyə qaçdı və atın axurunda gizləndi. Qulluqçular qonaqlara onun yoxluğunu bildirdilər.
Naçalnik təəccüblənib bəyin hara getdiyini və gedəcəkdisə onları niyə çağırdığını soruşdu. Qulluqçular bilmədiklərini dedilər. Xanımlardan birinə kasada su gətirildi. Qonaqlar geri dönmək istəyəndə Naçalnik heç olmasa atlara baxmağı təklif etdi. Qasım onları tövləyə apardı, bəyin arvadı isə gələnləri görüb otağa çəkildi.
Qonaqlar əvvəl dünənki atı, sonra bəyin təriflədiyi digər atı gördülər. Naçalnik heyvanın ağzına baxmaq üçün axura yaxınlaşdı. Orada gözlənilməz mənzərə ilə qarşılaşdı:
Axurun içində guya kəfənə bürünmüş bir şey naçalnikin gözünə sataşdı. Naçalnik yanındakı pristavın əlindən yapışıb yavaşca yeridi axurun yanına və diqqət eləyib gördü ki, axurdakı Qurbanəli bəy özüdü.
Naçalnik əl çalıb güldü. Hamı bəyə baxdı, o isə tərpənmədi. Qonaqlar tövlədən çıxdılar, atlarına minib geri qayıtdılar.