Qız qalası (Cabbarlı)
Çox qısa məzmun
Bakı, Xəzər dənizinin sahili. Mayıs gecəsi, altı yüz il əvvəl. Ay işığında bağda bir ağaca söykənmiş gənc qız dərin fikrə dalmışdı.
Onun yanına atası gəldi və qızına aşiq olduğunu etiraf etdi. O, nə tanrıdan, nə də eldən qorxmadığını deyib ona yalvarırdı.
Durna uzun tərəddüddən sonra razılaşdı, amma şərt qoydu: atası dənizin içində uca bir qala tikdirməli idi. Sonra qayıqla Durnanın sevgilisi gəldi. Qız ona həmişəlik ayrıldığını dedi.
İki il sonra qala hazır oldu. Durna anasının paltarını geyinib qalaya çıxdı. Qantemir gəlib ondan verdiyi sözü tələb etdi: ya təslim olmalı, ya da ölməli idi. Durna onun eşqini adi ehtiras adlandırdı. O, sevgilisinin ayrılıqdan sonra dənizdə boğulduğunu xatırladı.
Ah, uçun! Ah, əzablar yuvası... Ah, bağışla, sevimli Qız qalası! — Deyərək, saçla örtüyor üzünü, Parlayan Kaspiyə atır özünü... Geyimin oxşadıqca yel guya, Axıyor göydə canlı bir xülya.
O vaxtdan qala məhzun qaldı, zirvəsindəki fənər isə yol göstərdi.
Fəsillər üzrə ətraflı məzmun
Fəsil başlıqları şərtidir.
Fəsil 1. Qız qalasının müasir Bakı həyatı içindəki sükutu
Xəzər sahilindəki Qız qalası yeni binaların, neft buruqlarının və gəmilərin arasında səssiz dayanmışdı. Sahildə gənclər gəzib əylənirdi. Qala isə qəmli bir qocaya bənzədilmişdi:
Quzğunun sahilində pək qocaman Bir yapı, əski sirlər yuvası, Sanki dalmış dərin düşüncələrə, Duruyor sakitanə Qız qalası. Bu yaxın keçmişin gözəl gəlini, Baxıyor, sanki qəm büküb belini,
Fəsil 2. Qalanın ətrafdakı həyata biganəliyi və keçmişə dalması
Qala ətrafında qaynayan həyata qoşulmamışdı. O, unudulmuş bir yetim kimi kədərli görünmüş, sanki uzaq keçmişin xatirələrinə dalıb susmuşdu.
Fəsil 3. Xan qızını qorumaq üçün tikilmiş qala haqqında xalq əfsanəsi
Xalq arasında söylənənə görə, Abşeron xanı Bakı xanının qızını oğluna almaq istəmişdi. Bakı xanı həmin ölkənin adamlarından qorxaraq dənizdə qala tikdirmiş, qızını mühafizəçilərlə orada da gizlətmişdi.
Fəsil 4. Qoca pirdən eşidilən başqa bir əfsanənin başlanğıcı
Pir danışdı.
Fəsil 5. Altı yüz il əvvəl Bakı sahilindəki may gecəsi
Altı yüz il əvvəl, may ayının işıqlı bir gecəsində Bakı sahili sakitliyə bürünmüşdü. Ay dənizin üstünü işıqlandırmış, sahildəki qızlar gizlənqaç oynamışdılar.
Fəsil 6. Ağaca söykənən xəyalpərəst qızın qeyri-adi gözəlliyi
Ağaca söykənmiş Durna uzaqlara dalğın baxmışdı.
Yel saçlarını dağıtmış, ay işığı onun gözəlliyini aydınlatmışdı.
Fəsil 7. Qızın sevgi və qəm arasındakı tərəddüdü
Qız gah ah çəkmiş, gah gülümsəyib susmuşdu. Onun sevincli, yoxsa qəmli olduğu bilinməmişdi. Sevdiyi birini gözləyirmiş kimi uzağa baxmışdı. Bulud ayın önündən keçmiş, dənizdə bir qayıq görünmüş, qız isə yerindən tərpənməmişdi.
Fəsil 8. Qantemirin qızına qarşı günahkar eşqi və daxili mübarizəsi
Qızın atası Qantemir ona yaxınlaşmışdı.
Onun sevgisi ata məhəbbətindən çıxıb ehtirasa çevrilmişdi. O, xalqın qınağından, dinin hökmündən qorxmuş, amma bu hissini boğa bilməmişdi.
Fəsil 9. Sərhəd tanımayan sevginin mahiyyəti haqqında düşüncələr
Sevgi ağlı susduran, əzabdan da zövq aldıran bir qüvvə kimi göstərilmişdi. Aşiqin nə insanların sözünə, nə dinin qadağasına əhəmiyyət verdiyi deyilmişdi.
Fəsil 10. Qantemirin yaxınlaşması və ay işığında ilahiləşən Durna
Qantemir qorxularını unudub irəliləmişdi. Ay işığı Durnanın üzünə düşmüş, qız ona mələkdən də gözəl görünmüşdü. Qantemir bütün diqqətini ona vermişdi.
Fəsil 11. Qantemirin Durnaya eşq etirafı
Qantemir ağlayaraq Durnaya səslənmişdi. Qız atasının gəlişindən sıxılmış, öz qayğılarının üstünə bu əzabın da əlavə olunduğunu demişdi. O, atasından belə bir hissə niyə qapıldığını, xalqın və Tanrının qarşısında nə cavab verəcəyini soruşmuşdu.
Atası ağlının duyğularına məğlub olduğunu söyləmişdi. Qızdan ağlamamasını istəmiş, onu gözəl yaradan Tanrının bu sevgiyə acıqlanmayacağını demişdi. Onun üçün qalan hər şey dəyərini itirmişdi:
Mənə indi mələk və ya insan, El, peyğəmbər, kitab, din, Quran, Məmləkət, hökmdarlıq, xanlıq, Qüssə, qayğı və ya firavanlıq, Hamı bir heç, hamı mənə röya!
Fəsil 12. Qantemirin yalvarışı və Durna qarşısında diz çökməsi
Qantemir böyük bir ölkəyə hökm etmiş, döyüşlərdə çoxlu insan öldürmüşdü. O, heç kimin qarşısında baş əymədiyini, istəsə ölkəsini dağıdıb insanları məhv edə biləcəyini söyləmişdi. Silahına güvənmiş, istəyinə mane olan dini də rədd etmişdi. Lakin Durnanın qarşısında bu qüdrəti faydasız qalmışdı.
Qızına zor işlətməyəcəyini deyən ata taxtını, tacını, sərvətini və bütün gücünü ona verməyə hazır olmuşdu. Durnadan başqasını sevməməyi və onunla olmağı diləmişdi. Əlli il əyilməyən dizləri bükülmüş, sərt adam qızının önündə uşaq kimi ağlamışdı. Durna bu mənzərəyə dəhşətlə baxmış, yenə susmuşdu.
Fəsil 13. Durnanın danışmaq istəyi, ağlaması və tərəddüdləri
Durna danışmaq istəmiş, lakin sözünü deyə bilməmişdi. Dodaqlarını sıxmış, gözləri yaşarmışdı. Üzü gah qızarmış, gah solmuş, qız yenidən fikrə dalmışdı.
Fəsil 14. Durnanın qərarı və dənizdə Qız qalası tikdirmək şərti
Durna sevgilisinə verdiyi sözlə atasının yalvarışları arasında qalmışdı. Nəhayət, atasını artıq yad adam saydığını bildirmişdi:
- Ata, artıq mənim deyilsən atam, Mən sənə, anladınmı, indi yadam. Mən Xəzər sahilində bir durna, Sən də bir ovçu kimi vuruldun ona. Yetər artıq, üzülmə, ağlama, gül!
Onunla yaşamaq üçün dənizdə uca ev tikdirməyi şərt qoymuşdu. Orada insanlardan uzaq yaşamaq istəmiş, evin adını Qız qalası seçmişdi. Qantemir razılaşıb getmişdi.
Fəsil 15. Durnanın sevgilisindən son ayrılığı
Qayıqdan düşən sevgilisi Durnaya yaxınlaşmışdı.
Durna ayrılmalı olduqlarını söyləmiş, ümidsiz halda onunla vidalaşıb evə getmişdi.
Fəsil 16. Dənizdə yüksələn qala və Durnanın gözəlliyinin tərənnümü
Dənizdə ətrafdakı köhnə daxmalardan seçilən uca bir qala yüksəlmişdi. Onun bünövrəsini su əhatə etmiş, zirvəsi göyə uzanmışdı. Günəşin ilk və son şüaları bu binaya düşmüşdü. Durna qalanın ən yüksək yerində dayanmış, sahilə uzaqdan baxmışdı.
Saçları açıq, başında çiçəklərdən tac olmuşdu. Onun gözəlliyi dənizdən və bütün təbiətdən üstün tutulmuşdu.
Fəsil 17. Qantemirin ümid və həyəcanla qalaya çatması
Qantemir qayıqla gəlib ipdən qalaya dırmaşmışdı. O, təngnəfəs pillələri qalxmışdı.
Fəsil 18. İkiillik əzab, qalanın tamamlanması və Durnanın gözləyişi
Qantemir ən bacarıqlı ustaları toplayıb qalanı iki ilə tikdirmişdi. Özü də gecə-gündüz işləmiş, bütün sərvətini bu binaya sərf etmişdi. Bu müddətdə Durna atasını görməmiş, yuxusuz gecələr və göz yaşları içində yaşamışdı. Yenə bir may axşamı qalaya çıxmış, yuxarıdan evlərə və insanlara baxmışdı. Qaranlıq çökəndə atasının gəlişini gözləmişdi.
Fəsil 19. Son qarşılaşma, keçmişin açılması və Durnanın Xəzərə atılması
Durna anasının paltarında atasını qarşılamışdı. Anası vaxtilə əsir düşən Qantemiri edamdan qurtarmış, atasının evindən onunla qaçmışdı. Qantemir qızının anasına bənzədiyini söyləmişdi. Durna onu bu xatirə qarşısında utanmağa çağırmışdı.
Qantemir verilmiş sözü xatırladıb ya təslim olmağı, ya ölümü seçməyi tələb etmişdi. Durna onun sevgisini ehtirasdan ayırmış, özünün atasına deyil, onun eşqinə bağlandığını bildirmişdi.
Atası ona doğru addımlayanda Durna qalanın kənarına çəkilmişdi. Uşaqlığını, anasını, sevgilisini və ikiillik əzabını xatırlamışdı. Ayrıldığı gənc onsuz yaşaya bilməyib özünü Xəzərdə boğmuşdu. Durna onu getməyə məcbur etdiyi və sözünü pozduğu üçün özünü günahlandırmışdı.
Durna ölümün onu sevgilisinə qovuşduracağını söyləmişdi. Qantemir yaxınlaşmaq istəyərkən qız qalayla vidalaşmış, üzünü saçları ilə örtərək özünü dənizə atmışdı. Onun bədəni sulara düşmüşdü.
Fəsil 20. Durnasız qalan gecə
Ay parlamış, qala qalmış, Durna yox olmuşdu.
Fəsil 21. Qalanın Durna xatirəsi və bəşəriyyətə saçdığı işıq
Qala o gündən Durnanın xatirəsinə dalıb qəmli qalmışdı. Ətrafındakı sular çəkilmiş, evlər ucalmışdı. Zirvəsindəki fənər yolçulara ölkənin yolunu göstərmişdi.