Mirzə Səfər (Haqverdiyev)
Məzmunun bölmələrə ayrılması şərtidir.
Mirzə Səfərin obrazı və uğursuz şairlik cəhdi
Azərbaycan şəhərlərindən birində, ehtimalən XIX əsrin ikinci yarısında Mirzə Səfəri hamı tanıyırdı. Ağ geyimli, gümüş kəmərli bu kişi məclislərdə şeirlər oxuyur, onları yöndəmsiz rus dilinə çevirirdi.
Gəncliyində şair olmaq istəmişdi. Tək otaqda qırmızı şərab içsə, ilhamının açılacağına inanmışdı. Saçını qarışdırıb şair görkəmi almış, içdikdən sonra yazmağa oturmuşdu. Ancaq darvazalarını fələyin vurduğu barədə bir misra yaza bilmişdi. Şərabı bitirib ayaqlarını yerə çırpsa da, ikinci misranı tapa bilməmişdi. Nahar gecikdiyi üçün gələn atası əvvəl onu dəli sanmış, sonra yazını oxuyub oğlunu ələ salan misra qoşmuş və onu nahara aparmışdı.
Elçiliyin rədd edilməsi və naməlum şairin istehzalı məktubu
Bir neçə il sonra Səfər qonşunun qızını sevib anasını elçi göndərmişdi. Qızın anası onu yaxşı qarşılamış, Səfərin zərərsiz, dürüst oğlan olduğunu söyləmişdi. Lakin qız ağlayaraq bu evliliyə qarşı çıxmışdı. Atası isə Səfərin ailəsinin kasıblığını düşünüb qızını da dolandırmalı olacağından çəkinmişdi. Qərar verməzdən əvvəl dükan qonşusu Hacı Əbdüləzimlə məsləhətləşmişdi.
Hacı Səfərin ibadət etmədiyini, şərab içdiyini deyərək evliliyi məsləhət görməmişdi. Böyük qızın hələ ərə getmədiyini bəhanə edib elçilərə rədd cavabı göndərmişdilər. Səfər dərddən xəstələnmiş, atasının məsləhəti ilə dayısının kənddəki evinə getmişdi. Orada naməlum şairdən eşqinə və sevgilisinin onu istəməməsinə istehza edən məktub almışdı. İncisə də, şeiri saxlamış, sonralar həvəslə oxumuşdu. O kənddə olarkən qızı Hacı Əbdüləzimin oğluna vermişdilər.
Dəftərxanada təmiz qulluq və usta Zeynalla dostluq
Qırx beş–əlli yaşlarında Səfər qəza dəftərxanasında sənədlərin üzünü köçürürdü. Hər gün nahardan sonra yeganə həqiqi dostu, saatsaz usta Zeynalın dükanına gedib onunla söhbətləşirdi.
Dostlar şeir oxuyur, Səfərin cibində gəzdirdiyi çərəzdən yeyirdilər. Ruscası zəif olduğundan onun şeir tərcümələri gülməli alınırdı. İş yoldaşlarından fərqli olaraq rüşvət almırdı. Bunu insanı başqalarının qarşısında boynubükük qoyan əməl sayırdı. Dolanışığı barədə mövqeyini belə bildirirdi:
Qulluğumda təmiz olaram, maaşıma qənaət edərəm, bir kəsə ehtiyacım olmaz, həmişə də başıuca gəzərəm, iyirmi beş manat məvacibim var, ayda bir on manat da evə gəlib ərizə yazdıranlardan qazanıram...
Bir ağanın qohumu olduğunu deyən adama növbəsini gözləməyi tapşırmışdı. Rəisi onu qovmaq istəyəndə də yalvarmamışdı. Yoldaşlarının xahişi və təmiz işləməsi nəzərə alınaraq vəzifəsində saxlanmışdı.
Məktəb haqqı böhranı, Həsən ağanın zülmü və Zeynalın köməyi
Səfərin iki oğlu məktəbin beşinci sinfində oxuyurdu. Ailə kasıb olduğundan xeyriyyə cəmiyyəti onları təhsil haqqından azad etmişdi. Birdən bu yardım dayandırılmışdı. Məktəb müdiri Səfərə işin cəmiyyətin sədri Həsən ağadan asılı olduğunu bildirmişdi.
Qohumuna verilmiş cavabı eşidən ağa qisas almaq üçün iclasda Səfərin uşaqlarını öz hesabına oxuda biləcəyini demişdi. Ayın on beşinədək qırx manat verilməsə, oğlanlar məktəbdən çıxarılacaqdılar. İldə səksən manat ödəmək Səfərin gücündən artıq idi. Arvadının təsəllisi onu sakitləşdirməmişdi. Uşaqlarının təhsilsiz qalacağından qorxaraq Zeynalın yanına getmişdi. Dostu ağaya müraciət etməyi təklif edəndə Səfər qəzəblə etiraz etmişdi:
Mən Mirzə Səfər gedim Həsən ağanın ayağına yıxılım? Mən acından ölməyə razı olaram, oğlanlarımın ikisinin də başını kəsərəm, amma gedib Həsən ağa kimi adama yalvarmaram.
Zeynal onu sınadığını deyib qucaqlamış, bir oğlanın illik xərcini ödəməyi boynuna götürmüşdü. Köməyini qardaşlıq töhfəsi adlandırmışdı. Səfər ağlamış, məktəb haqqı vaxtında ödənmişdi.
Oğlanların məktəbi bitirməsi və ali təhsilə hazırlaşması
Oğlanlar eyni ildə məktəbi bitirmiş, Səfər ziyafət vermişdi. Ali təhsil üçün pul çatmadığından kiçik oğul əvvəl böyük qardaşının oxumasını təklif etmişdi. Özü varlı uşaqlarına dərs deyib ona pul göndərəcəkdi. Sonra böyük qardaş işləyərək onun oxumasına kömək edəcəkdi.
Həsən ağa oğlanları yanına çağırtdırıb işə düzəltmək istəmişdi. Səfər ali təhsil arzusunu deyəndə ağa kasıb adamın belə xərcə girişməsini yersiz saymışdı. Səfər əvvəlki maneəsini eyhamla xatırladıb uşaqlarının gələcəyini özünə buraxmasını istəmişdi. Ağa bu cavabdan hirslənmişdi.
İki ay sonra böyük oğlanı Rusiyaya yola salmışdılar. Zeynal ona qızıl saat bağışlamışdı. Kiçik oğlanın dərsləri artmış, qardaşına kifayət qədər pul göndərmişdi.
Oğulların nailiyyəti, Mirzə Səfərin vəsiyyəti və ölümü
Sonralar böyük oğul həkim, kiçik oğul mühəndis olmuşdu. Səfər ölüm yatağında ikisinin də qayğısını görmüşdü. Arzusuna çatdığını deyib onlara dürüst yaşamağı, ac qalsalar da Həsən ağa kimilərə yalvarmamağı vəsiyyət etmişdi. Zeynalı ata saymalarını istəmiş, sonra gözlərini əbədi yummuşdu. Dəfnə şəhərin tacirləri, nüfuzlu adamları, hətta Həsən ağa da gəlmişdi. Sonrakı başsağlıqlar belə keçmişdi:
Mirzənin dəfnindən sonra neçə gün xalq oğlanlarının yanına sərsəlamətliyə gəlib-getdilər. Bu gəlib-getməklik rəsmiyyət idi. Ancaq bir nəfəri Mirzənin vəfatı yandırırdı. O adam usta Zeynal idi.