Buz (Məmmədquluzadə)
Məzmunun bölmələrə ayrılması şərtidir.
Xalanın xəstəliyi və şəhərdəki iki növ həkim
İsti iqlimli bir şəhərdə, yayın ortasında, hadisələri qırx il sonra xatırlayan oğlanın xalası xəstələnmişdi. Oğlan o vaxt təxminən on yaşında idi.
Xəstəyə əvvəlcə şəhərin müsəlman həkimlərindən Hacı Mirzə Səttar baxmışdı.
Həkimlər dinlərinə deyil, təhsil aldıqları yerə görə fərqləndirilirdilər. Yerli üsulla işləyənlər nəbzə baxıb dərman verirdilər. Rusiyada və ya Avropada oxuyanlar daha bilikli sayılır, ağır xəstələrə çağırılırdılar. Kasıblar isə yol, həkim və aptek xərcindən qaçıb ucuz müalicə ilə kifayətlənirdilər.
Bir qəpiklik buz üçün bazara yollanma
Bir saat sonra xalanın əri Məşədi Zülfüqar faytonla rus həkimini gətirmişdi.
Oğlan xəstəliyin ağır olduğunu anlamışdı. Həkim müayinədən sonra qadının ürəyinin üstünə buz qoymağı və sakitləşənədək götürməməyi tapşırmışdı. Xalanın əri oğlana bir qəpik verib tez buz gətirməsini istəmiş, özü isə boş dərman şüşəsini götürüb həkimlə getmişdi. Anası da onu tələsdirmişdi. Oğlan buzu yalnız bazarın ərzaq satılan hissəsində tapa biləcəyini bildiyi üçün ora yollanmışdı. Əvvəl çox tələsməsə də, xalasının yanğıdan əziyyət çəkərək yalvarmasını xatırlayanda addımlarını sürətləndirmişdi.
Buzun alınması və qızmar gündə əriməyə başlaması
Bazara gedərkən qonşu evdən it hürmüşdü. Oğlan ehtiyat üçün daş götürsə də, dayanmayıb yoluna davam etmişdi. Satıcı saman və yarpaqlar altından çıxardığı iri buz parçasını iki yerə bölüb böyük hissəsini kələm yarpağına bükərək ona vermişdi. Buz iki kiloqramdan ağır idi. Oğlan sərin bazardan çıxıb günün altına düşmüşdü. Yayın ortası idi, günorta günəşi yandırırdı. O, tər içində qalmış, buz isə əlində sürətlə əriməyə başlamışdı. Yerdən götürdüyü təmiz daşla buzdan parçalar qoparıb ağzına qoymuş, alnına sürtmüşdü. Evə qayıdarkən həmin qonşu qapısında dayanmışdı.
Şirəli və qoca itlə dava: buzun itməsi
Qonşu oğlu Şirəli adətən qoca itini oğlanın üstünə qısqırdır, sonra uşaqlar söyüşüb dalaşırdılar.
Bu dəfə nə it, nə də Şirəli görünmüşdü. Dalaşmağa adət etmiş oğlan qapıya daş atıb uzaqlaşmışdı. İt çıxıb hürmüş, Şirəli də onun ardınca gəlmişdi. Oğlan qarşılıq vermək üçün buzu yerə qoymuşdu:
Buzu qoydum yerə, gördüm ki, od kimi isti torpağa buz cızıltı ilə yapışıb az qaldı havaya uçsun. Suyu axa-axa buzu tez torpağın içindən götürdüm tulladım divarın kölgəsinə.
Uşaqlar bir-birini daşa basıb ağır söyüşlər söymüşdülər. Şirəlinin atası oğlunu qulağından tutub həyətə aparmış, o biri uşağı da danlamışdı. Oğlan divar dibində oturub buzdan yenə qoparıb yemişdi. Alma boyda qalan buzu xalasına çatdırmaq üçün qalxanda Şirəli onu qorxub qaçmaqda günahlandırmışdı. Buna dözməyən oğlan buzu yenə kənara qoyub onunla əlbəyaxa olmuşdu. Yoldan keçənlər onları ayırmışdılar. Elə bu vaxt xalasının əri gəlib oğlanın kürəyinə yumruq vurmuşdu. Kişi yenə vurmaq istəyəndə uşaq onun əlindən qurtulmuşdu. Oğlan evə qaçmış, buz isə orada qalıb ərimişdi. Məlum olmuşdu ki, xalasının əri onu evdə tapmayanda buzu özü almaq üçün bazara qayıtmışdı.
Xalanın ölümü, günah hissi və buzla bağlı ömürlük xatirə
Evə qayıdan oğlan utandığından xəstə xalasının yanına getməmişdi. Anası onu qarğamış, xalasının yanğısını artırdığını söyləmişdi. Xalası isə bacısından uşağa qarğamamağı xahiş etmişdi. Bir neçə gün sonra qadın ölmüşdü. Oğlan həmin gün nə ağlamış, nə də dərd çəkmişdi.
Böyüyüb ağlı kəsəndən sonra isə buz əhvalatı onu rahat buraxmamışdı. Yayda küçələrdə daşınan buzları görəndə xalasının bir tikə buza həsrət qalmasını xatırlamışdı. Bəzilərinin buzu yeməklərə, dondurmaya və şampana sərf etdiyini düşünmüş, xalasının isə qızdırma içində yandığını yada salmışdı. Özünü sorğuya çəkmişdi:
Kimdədir taxsır? Məndədirmi ki, itlər ilə dalaşmağa məşğul olub, xalamın buzunu odlu torpağın içində əritdim? Ya bəlkə günahkar təbiətdir ki, daş kimi bərk bir buzu istidən suya döndərir?
O, cavab verməmişdi. Tərbiyə görməmiş uşağın davranışını buzun istidə əriməsi kimi təbii saymağın mümkünlüyünü də düşünmüşdü. Buz hər yay onu bu hadisəyə qaytarmış, uşaqlıqda duymadığı ağrını sonralar yaşatmışdı.