Bəlkə də qaytardılar (Məmmədquluzadə)
Xülasənin bölmələrə ayrılması şərtidir.
Yay günlərində Bakı bulvarı və dörd sirli adam
Bakıda, Xəzər sahilindəki bulvarda yay günləri idi. İstidən dəniz kənarına çıxan Molla Nəsrəddin gündüzlər burada gəzməyə üstünlük verirdi.
O, dostları ilə görüşür, axşam izdihamından əvvəl evə qayıdırdı. Ağacların altında həmişə dörd adam görürdü: biri qəzet oxuyur, üçü dinləyirdi. Onların tez-tez ətrafa boylanması onda şübhə yaratmışdı; elə bil kimdənsə çəkinir, yaxud kimisə gözləyirdilər.
Balaqədəşin vasitəsilə tanışlıq və keçmiş milyonçuların hekayətləri
1923-cü il iyunun 12-də Molla əmi bir iş üçün axtardığı dostu Balaqədəşlə bulvarda rastlaşdı. Dörd adamı göstərib kim olduqlarını soruşanda artist gülməyə başladı.
O, istəməyən dostunu onların yanına apardı, jurnalın sahibi kimi tanıtdı. Sonra hökumətin əmlaklarını aldığı keçmiş varlıları təqdim etdi. Birincisi Hacı Həsən idi.
Onun əvvəllər 14 karvansarası, 137 tikilisi olmuşdu. Yanındakı Umudbəyov neftdən ildə yarım milyon qazanmışdı.
Qəzet oxuyan Tələfxanbəy oğlunun atasının Rusiyanın böyük şəhərlərində dəyirmanları, paraxodları vardı.
Dördüncü adam Balaqədəşin köhnə dostu, Gəncə mülkədarı Hacı Sultan idi.
Artist onun çar dövründə şəhər rəisini şallaqladığını, cəzasız qaldığını söylədi. İndi bu adamlar siqaret puluna möhtac olmuşdular.
Kerzonun notası və Şura hökumətinin süqutu ümidi
Balaqədəş ingilislərin borcların ödənməsini tələb etdiyini deyib əmlakın qaytarılacağına söz verdi. Tələfxanbəy oğlu ətrafa baxıb Bakıdakı “Raboçi” qəzetini çıxardı. İngiltərənin xarici siyasət rəhbərinin parlamentdə sovetlərlə münasibətlər barədə dediyi cavabı oxudu:
Bir surətdə ki, Şuralar hökuməti çar hökumətinin borcu barəsində müəyyən bir vəziyyətdə bulunmağa yavıqlaşmır, ingilis və Şura münasibətinin də aydınlaşmaq ümidvarlığı hələ çox uzaq görünür.
Hamı sevindi; artist payızın ortasına qədər vaxt qoydu. Arvadının 4000 desyatin suvarılan torpağı alındığından Molla əmiyə də həmdərd kimi güvəndilər. Sonralar ona Polşa hücumu, ingilis gəmiləri, xarici mühasirə və Moskvada gizli qarışıqlıqlar barədə danışırdılar.
Serebrovskinin Amerikaya səfəri və Rokfeller barədə qənaət
Başqa görüşdə Umudbəyov qəzetdən gizli işarə çıxarıb-çıxarmadığını soruşdu. Xəbərdə Serebrovskinin Amerikaya getdiyi yazılmışdı.
Səfərin məqsədi yeni qazma maşınları almaq idi. Umudbəyov isə onun Bakı neft mədənlərini amerikalı milyonçuya satmağa getdiyini söylədi. Digər üç nəfər də bu fikri təsdiqlədi. Onlar Molla əminin rəyini soruşdular. O isə xəbərdə belə bir işarə görmədiyini bildirdi və bu qənaətə münasibətini təsdiqləmədi.
Son görüş və “Bəlkə də qaytardılar” mahnısı
Son görüşdə Molla əmi ilə Balaqədəş yenə dörd dostun yanında oturdular. Bu dəfə İngiltərənin yeni ultimatumundan, hərbi gəmilərin Batum yaxınlığında üzməsindən danışılırdı. Şəhərin tezliklə topa tutulacağı, əhalinin Osmanlı torpağına qaçdığı deyilirdi. Ayrılarkən Hacı Həsən əmlakın bəlkə qaytarılacağını söylədi. Orta xiyabana çıxanda Balaqədəş bu sözləri təkrarlayaraq çırtma çaldı, yad adamların qarşısında oxuyub oynadı. İkisi də gülə-gülə bulvardan çıxdı, Parapet bağında ayrıldı. Artist arxadan dostunu çağırıb həmin sözləri bir də təkrarladı. Molla əmi gülərək evinə getdi.
Axır söz: ümidlərin tükənməsi və əmlak sahiblərinin satirik təsviri
Vaxt keçdi, gözlənilən dəyişiklik olmadı. Molla əmi və dostları qəzetləri araşdırmış, Avropa və Türkiyədən gələnlərdən xəbər soruşmuş, xaricdən müdaxilə gözləmişdilər. Torpaqların, evlərin, gəmilərin və neft mədənlərinin heç olmasa bir hissəsinin qaytarılmasına ümid etmişdilər. Lakin Şura hökuməti yerində qaldı. Ümidini itirənlərin çoxu iş axtarmağa başladı. Əmlakın qaytarılması arzusu şeirlərə, sonra musiqiyə çevrildi. Keçmiş sahiblərin dilindən düşməyən sözlər toy və ziyafətlərdə səslənən mahnıda qaldı:
...və hər ziyafət məclisində və hər bir toyda və qonaqlıqda sazəndə və nəvazəndələr çalırlar və xanəndələr də oxuyurlar:
Bəlkə də qaytardılər, Bəlkə də qaytardılar.
Cavanlar da çıtmıq çırtırlar.