Alı kişi (Təhmasib)

Bu xülasə süni intellekt tərəfindən yazılıb. Mətn hələ redaktor tərəfindən yoxlanılmayıb və səhvlər ola bilər.

🐎

Alı kişi

azərb. kiril. Алы киши · 1956

Hekayənin xülasəsi

Orijinal 22 dəqiqəyə oxunur

Mikroxülasə

Xanın kor etdirdiyi at baxıcısının oğlu sehrli atı və qılıncı ilə atasının qisasını aldı. Onlar dağlara sığındılar. Gənc sehrli bulaqdan güc aldı, atası öldükdən sonra orada yaşamağa davam etdi.

Məzmunun bölmələrə ayrılması şərtidir.

Dəniz atlarının nəsli və Alı-kişinin kor edilməsi

Dəniz yaxınlığındakı dağlıq bir bölgədə, xanların hökm sürdüyü vaxtlarda Alı kişi ömrünü ilxı otarmaqla keçirmişdi. O, Həsən xanın xidmətində qocalmışdı.

Alı kişi — yaşlı kişi, köhnə ilxıçı, kor qoca, müdrik, dürüst və səbirli.

Həsən xan — orta yaşlı kişi, xan, ilxı sahibi, hökmran, qəddar və tezhirslənən.

Bir səhər sahildə iki ayğır dənizdən çıxıb ilxıdakı iki madyanı örtdü və geri qayıtdı. Alı kişi madyanları nişanladı, sirri gizlətdi və doğulan balaları böyütdü. Sonralar qonaq gələn Həsən paşa xandan iki damazlıq at istədi.

Həsən paşa — orta yaşlı kişi, toqatlı paşa, Həsən xanın qonağı, təkəbbürlü və qəddar.

Xan ilxını saxlamağı əmr etsə də, ilxıçı yalnız həmin iki ayğırı ayırdı. Paşa arıq atları bəyənmədi. Xan başqa atlar gətirilməsini tələb etdi, lakin qoca bunların ən yaxşı olduğunu söyləyib qərarından dönmədi:

— Xan, onda paşaya at seçməyi başqa birinə tapşır. Bütün sürüdə bunlardan yaxşısı yoxdur. Ən zəifləri seçib yaxşıları qoymağa əlim qalxmaz. Buna şərəfim yol verməz.

Xan onun boynunu vurdurmaq istədi. Paşanın təklifi ilə hər atın əvəzinə bir gözünü çıxartdırdı. Alı kişi atların haqqını gözləri ilə ödədiyini deyib onları istədi. Xan atları ona verərək saraydan qovdu.

Qırx günlük saxlanma və atların qanadlarının itməsi

Alı kişi evə qayıtdı. Onun çox güclü oğlu Rövşən atasının başına gələni öyrənib dərhal qisas almaq istədi.

Rövşən (Koroğlu) — 15-16 yaşlı oğlan, Alı kişinin oğlu, pəhləvan və aşıq, güclü, cəsur və səbirsiz.

Atası onu saxladı, atların sirrini açdı. Rövşən işıq keçirməyən tövlə tikdi, qırx bölməli yemlikləri doldurdu, bulaqdan su çəkdi. Atlar qırx gün insan gözündən uzaq qalmalı idi. Lakin otuz doqquzuncu gün o, damda deşik açıb baxdı. Sağdakı atın qızılı qanadları söndü və yox oldu; soldakı qanadsız idi. Rövşən bunu gizlətdi. Qırxıncı gün atları əlləyən Alı kişi hər şeyi anladı. Oğlu etiraf edəndə qoca ona səbirsizliyinin zərərini xatırlatdı:

Oğlum, səbirsiz adam həmişə özünə zərər yetirir. Səbirin çatışmadığı üçün əziyyət çəkdin. Amma buna görə kədərlənmək artıq gecdir. Nə olubsa, olub; keçən keçib.

Atların sınaqları: Qırat və Dürat

Atlar bir neçə gün də tövlədə bəsləndi. Sonra Rövşən onları növbə ilə sulanmış şumdan, tikanlıqdan və qayalı yamacdan keçirdi. Alı kişi hər dəfə nəfəslərini, ürəklərini və ayaqlarını yoxladı. Birinci at bütün sınaqlardan izsiz çıxdı. İkincinin dırnağına palçıq yapışdı, ayağı cızıldı və enişdə dırnaqları daşlara dəydi. Qoca birinciyə Qırat, ikinciyə Dürat adını verdi.

Qırat — cavan ayğır, dəniz atının oğlu, Rövşənin atı, sürətli, odlu və sadiq.

🐴

Durat — cavan ayğır, dəniz atının oğlu, Rövşənin ikinci atı, sakit və dözümlü.

Alı kişi təhlükəli səfərlərdə Qırata minməyi və onu qorumağı tapşırdı. Artıq qisas vaxtı çatmışdı.

Şimşək daşından düzəldilən qılınc

Rövşən uşaq vaxtı ağır, parlaq bir daş tapmışdı. Onu danaya atanda daş dəyməsə də, yaratdığı külək heyvanı öldürmüşdü. Atasının tapşırığı ilə sahibinin zərərini ödəmiş, daşı gətirmişdi. Alı kişi bunun göydən düşmüş şimşək parçası olduğunu anlamışdı. Bir parçasından biz, qalanından qılınc düzəltdirmişdi. Silah ustası qılınca tamah salıb başqasını vermişdi. Qoca saxta tiyəni bizlə deşərək öz qılıncını almışdı. Yola düşəndə onu oğluna verdi, hər şeyi kəsəcəyini bildirdi. Mənşəyini gizlədib Misir poladından düzəldildiyini söyləməyi tapşırdı.

Həsən xandan qisas və təqibdən qaçış

Alı kişi Dürata, Rövşən Qırata minib xanın sarayına getdilər. Qoca əvvəl bəyənilməyən atların necə böyüdüyünü göstərdi və xanı haqq-hesaba çağırdı. Həsən xan qılıncla onun üstünə atılanda Rövşən yetişib başını kəsdi. Xanın qoşunu hücuma keçdi. Rövşən qılıncı və atların köməyi ilə ön dəstələri dağıtdı, lakin yeni dəstələr gəlirdi. Atası geri çəkilməyi istədi. Rövşən əvvəl döyüşü davam etdirdi, sonra kor atasının əsir düşməsindən qorxub onunla uzaqlaşdı. Təqibçilər yaxınlaşanda Alı kişi oğluna yolu necə dəyişməyi söylədi. Onlar kürən atlıları sulanmış şuma saldılar; atlar palçıqda batdı. Qara atlılar tikanlıqda qaldılar, atlarının ayaqları qanadı. Ağ atlılar isə qayalı dağlara qalxa bilmədilər. Qıratla Dürat bütün maneələri keçib ata-oğulu təqibdən qurtardılar. Onlar axşamadək yol gedərək bir çayın sahilinə çatdılar.

Çənlibeldə yeni yuva

Alı kişi yaşıl çay sahilində məskən salmadı: sürülərin sahibləri onları görər, xanlara xəbər çatardı. Ertəsi axşam çatdıqları geniş düzənliyi də təhlükəli saydı; orada atlılar onları asanlıqla tutardı. Nəhayət, iki qarlı dağın arasındakı dumanlı, qayalı bir yerə çatdılar. Qoca gəncliyində ov etdiyi bu yeri tanıdı. Bura Çənlibel idi. Burada qalmağa qərar verdilər. Rövşən ev və tövlə tikdi, ata-oğul orada yaşamağa başladılar.

Qoşa bulağın köpüyü, Alı-kişinin vəsiyyəti və Köroğlu adı

Alı kişi Qoşa bulağın sirrini açdı: yeddi ildən bir, cümə axşamı iki ulduz toqquşanda sular köpüklənirdi. Köpükdə yuyunan yenilməz güc, onu içən aşıqlıq və qüdrətli səs qazanırdı. Rövşən atasına da bir qab köpük gətirməli idi. O, sıldırım qayaya kəndirlə qalxıb bulağı tapdı. Ulduzlar toqquşanda köpüyü üstünə tökdü, sonra içdi. Üçüncü qabı doldurana qədər köpük çəkildi. Atası onun gözlərini sağaldacağını deyəndə Rövşən peşman oldu. Qoca oğlunu sakitləşdirdi, şöhrət qazanacağını, Qırat, qılınc və Çənlibel sayəsində məğlub olmayacağını bildirdi. Yalnız Dəli Həsəndən ehtiyat etməyi tapşırdı.

🦹🏻‍♂️

Dəli Həsən — kişi, Çənlibeldən olan məşhur quldur, cəsur və təhlükəli.

Alı kişi oğluna bundan sonra Koroğlu adlanacağını söyləyib öldü. Koroğlu atasını Qoşa bulağın yanında dəfn etdi və Çənlibeldə yaşamağa davam etdi.

Xülasə əsasında rus dilinə Y. Qranin, İ. Oratovski və A. Plavnikin tərcüməsi götürülüb (Bakı: Xatun Plyus, 2010). İllüstrasiyalar Sİ köməyi ilə yaradılıb.